QGIS Polska

Najnowsze wpisy

Dlaczego otwarte dane potrzebują licencji?

Dane „do pobrania” to jeszcze nie są dane otwarte. Otwarte stają się dopiero wtedy, gdy wiadomo, na jakich zasadach wolno ich użyć – a tę informację niesie licencja.

W społeczności QGIS codziennie korzystamy z danych publikowanych przez urzędy, organizacje i firmy: ortofotomap, modeli terenu, granic administracyjnych, warstw środowiskowych, danych z miejskich geoportali. Bardzo często trafiamy na zbiory, które są technicznie dostępne – jest WMS, jest WFS, jest plik do ściągnięcia – ale nikt nie napisał, co wolno z nimi zrobić. Czasem jest dopisek „do dowolnego wykorzystania”, czasem „do celów niekomercyjnych”, przeważnie nic.

Dla hobbysty to drobiazg. Dla firmy, która chce zbudować na tych danych usługę, dla instytucji, która chce je połączyć z własnymi warstwami, albo dla naukowca, który chce opublikować wyniki – to często bardzo duży probelm. Ten tekst jest apelem do producentów danych: jeśli udostępniacie dane, opatrzcie je znaną, standardową licencją. Poniżej wyjaśniam dlaczego i na jakiej podstawie prawnej instytucje publiczne powinny to robić.

Dział prawny nie czyta deklaracji, czyta licencje

Gdy specjalista GIS w firmie chce użyć zewnętrznego zbioru danych w projekcie dla klienta, sprawa prędzej czy później trafia do prawnika.

Dane z licencją CC BY 4.0. Prawnik widzi nazwę licencji i od razu wie, co ona oznacza. Wolno kopiować, przetwarzać, łączyć z innymi danymi i używać komercyjnie. Trzeba podać źródło, wskazać licencję i zaznaczyć, czy dane zostały zmienione. Licencja ma oficjalne tłumaczenie na polski, jest bezterminowa i nieodwołalna, a jej treść zna każdy, kto zajmował się prawem autorskim. Decyzja zapada w kilka minut.

Dane bez licencji albo z własną formułką. Prawnik musi ustalić, kto jest właścicielem praw, czy zbiór jest chroniony prawem autorskim albo jako baza danych, co znaczy „dowolne wykorzystanie” i czy obejmuje ono odsprzedaż usługi zbudowanej na tych danych. Często kończy się to pismem do instytucji, oczekiwaniem tygodniami na odpowiedź albo decyzją: „nie używamy, za duże ryzyko”.

Znana licencja to wspólny język. Zamienia ocenę prawną z indywidualnej analizy w rutynowe sprawdzenie. Tak samo działa to w świecie oprogramowania: nikt nie analizuje od zera licencji QGIS – wystarczy informacja, że to GPL.

Dziesięć powodów, by licencjonować dane

  1. Brak licencji nie oznacza swobody. Domyślnie obowiązuje ochrona: prawo autorskie, a w przypadku zbiorów danych także ochrona baz danych. Bez licencji użytkownik nie ma pewności, że w ogóle może z danych korzystać.
  2. Pewność prawna dla użytkownika i dla producenta. Licencja jasno opisuje obowiązki obu stron. Producent nie musi odpowiadać na dziesiątki maili z pytaniem „czy mogę?”.
  3. Kompatybilność przy łączeniu danych. Analiza GIS to prawie zawsze nakładanie warstw z wielu źródeł. Standardowe licencje mają znane zasady zgodności, np. dane CC BY 4.0 i CC0 można łączyć bez obaw. Własne formułki trzeba każdorazowo porównywać.
  4. Uznanie autorstwa w zamian za otwarcie. CC BY wymaga podania źródła. Instytucja dostaje widoczność: jej nazwa pojawia się na mapach, w raportach i aplikacjach.
  5. Wyłączenie odpowiedzialności. Licencje CC zawierają klauzulę o braku gwarancji. Producent udostępnia dane „tak jak są” i nie odpowiada za skutki ich błędnego użycia.
  6. Dane trafiają tam, gdzie są potrzebne. OpenStreetMap może importować tylko dane o licencji zgodnej z ODbL. Europejski portal danych, repozytoria naukowe i agregatory opierają się na polu licencji w metadanych. Bez niej zbiór do nich nie wejdzie albo zostanie pominięty.
  7. Innowacja i rynek. Firmy budują usługi tylko na danych, których status jest pewny. Niejasna licencja to bariera wejścia, która uderza najmocniej w małe firmy bez własnego działu prawnego.
  8. Ciągłość mimo zmian w instytucji. Licencja jest zapisana i nieodwołalna. Nie zależy od tego, który urzędnik akurat odpowiada na pytania, ani od zmiany kierownictwa.
  9. Maszynowa czytelność. Standardowa licencja ma stały identyfikator i adres URL. Katalogi danych, metadane i narzędzia mogą ją filtrować i sprawdzać automatycznie.
  10. To po prostu obowiązek albo dobra praktyka zapisana w przepisach. Dla wielu zbiorów publicznych otwarta licencja jest wprost wymagana – szczegóły poniżej.

Podstawy prawne: dlaczego instytucje publiczne powinny to robić

Dla podmiotów publicznych licencjonowanie danych nie jest uprzejmością. Wynika z prawa unijnego i krajowego.

Dyrektywa (UE) 2019/1024 w sprawie otwartych danych. Zastąpiła dawną dyrektywę PSI. Zakłada, że informacje sektora publicznego mają być dostępne do ponownego wykorzystywania, a warunki tego wykorzystania – możliwie proste. Zachęca państwa członkowskie do stosowania standardowych licencji dostępnych online. Komisja Europejska w swoich wytycznych wskazuje licencje Creative Commons jako rekomendowany standard.

Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2023/138 – zbiory danych o wysokiej wartości (HVD). To najmocniejszy argument dla świata GIS, bo pierwsza z sześciu kategorii HVD to dane geoprzestrzenne (obok m.in. obserwacji Ziemi i środowiska, danych meteorologicznych i statystycznych). Rozporządzenie stosuje się od 9 czerwca 2024 r. Wymaga, by zbiory HVD były udostępniane bezpłatnie, przez API i do pobrania, na licencji CC BY 4.0, CC0 albo równoważnej lub mniej restrykcyjnej otwartej licencji. W motywach wprost wskazano najnowszą wersję licencji CC, czyli 4.0. Rozporządzenie wymaga też oznaczenia licencji w metadanych.

Ustawa z 11 sierpnia 2021 r. o otwartych danych i ponownym wykorzystywaniu informacji sektora publicznego (t.j. Dz.U. 2023 poz. 1524). Polska implementacja dyrektywy. Kluczowe przepisy:

  • art. 14 ust. 1 – informacje sektora publicznego udostępnia się do ponownego wykorzystywania bezwarunkowo, chyba że ustawa stanowi inaczej;
  • art. 14 ust. 2 – jeśli informacja jest utworem albo bazą danych, do której instytucji przysługują prawa, instytucja określa warunki ponownego wykorzystywania. To właśnie ten przypadek, w którym licencja jest potrzebna najbardziej;
  • art. 15 ust. 3 – warunki można określić, stosując standardowe otwarte licencje;
  • art. 15 – warunki muszą być obiektywne, proporcjonalne i niedyskryminacyjne i nie mogą bez uzasadnienia ograniczać ponownego wykorzystywania;
  • art. 12 – warunki opublikowane w BIP lub na portalu danych są ofertą, a samo korzystanie z danych oznacza jej przyjęcie. Jasna licencja sprawia, że ta „umowa” ma znaną treść.

Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz ustawa z 27 lipca 2001 r. o ochronie baz danych. Tłumaczą, dlaczego „bez licencji” nie znaczy „wolno”. Mapa czy model może być utworem, a zbiór danych – bazą danych chronioną prawem sui generis, jeśli jego zebranie wymagało istotnego nakładu. Art. 4 prawa autorskiego wyłącza z ochrony m.in. dokumenty i materiały urzędowe, ale granica bywa sporna. Właśnie ta niepewność jest najlepszym argumentem za jednoznaczną licencją.

Dyrektywa INSPIRE (2007/2/WE) i ustawa o infrastrukturze informacji przestrzennej. Nakładają na organy obowiązek udostępniania zbiorów danych przestrzennych przez usługi sieciowe i opisywania ich metadanymi, w tym warunkami dostępu i korzystania. Pole „warunki korzystania” w metadanych INSPIRE to naturalne miejsce na nazwę i link do licencji.

Prawo geodezyjne i kartograficzne. Wiele zbiorów z PZGiK – m.in. ortofotomapa, NMT, BDOT10k – jest dostępnych bezpłatnie do pobrania. Geoportal.gov.pl opisuje ortofotomapę jako możliwą do dowolnego wykorzystania. To duży krok, ale wciąż deklaracja słowna, a nie wskazanie standardowej licencji. Wskazanie CC BY 4.0 lub CC0 domknęłoby temat dla każdego działu prawnego.

Jaką licencję wybrać i jak ją oznaczyć

Licencja Co oznacza Kiedy wybrać
CC0 1.0 Zrzeczenie się praw, brak jakichkolwiek warunków Gdy zależy nam na maksymalnym ponownym wykorzystaniu, także w OSM
CC BY 4.0 Dowolne użycie, także komercyjne, z obowiązkiem podania źródła Domyślny wybór dla danych publicznych i HVD
ODbL 1.0 Dowolne użycie, ale bazy pochodne muszą mieć tę samą licencję Gdy chcemy, by ulepszenia wracały do wspólnoty

Czego unikać: licencji z klauzulą NC (tylko niekomercyjnie) i ND (bez utworów zależnych) – nie są licencjami otwartymi i nie spełniają wymogów dla HVD. Unikać też własnych regulaminów pisanych od zera: każdy wymaga osobnej analizy prawnej po stronie użytkownika.

Jak oznaczyć licencję w praktyce:

  • w metadanych zbioru (INSPIRE, ISO 19115, DCAT-AP) – nazwa licencji i link do jej tekstu w polu warunków korzystania;
  • na stronie pobierania i w opisie usługi WMS/WFS (pole AccessConstraints w GetCapabilities);
  • w pliku README lub LICENSE dołączonym do paczki danych;
  • w gotowej formule przypisania, np. „Źródło: [nazwa instytucji], licencja CC BY 4.0” – użytkownik skopiuje ją do mapy;
  • w QGIS – w zakładce Metadane warstwy lub projektu jest sekcja Dostęp z polami na licencje i prawa. Wypełniajmy ją, publikując dane przez QGIS Server albo wtyczki.

Jedno zdanie, które robi różnicę

Opatrzenie danych licencją kosztuje jedno zdanie w metadanych i jeden link. Brak licencji kosztuje użytkowników tygodnie niepewności, a producenta – utracone zastosowania jego danych.

Apelujemy do urzędów, jednostek samorządu, uczelni, parków narodowych i firm publikujących dane przestrzenne: wybierzcie standardową licencję, najlepiej CC BY 4.0 lub CC0, i oznaczcie ją wszędzie tam, gdzie dane są dostępne. Jeśli publikujecie dane i nie wiecie, od czego zacząć – napiszcie do nas. Stowarzyszenie QGIS Polska chętnie pomoże.