Poniżej podsumowanie panelu eksperckiego „Gospodarka Wodna”, który odbył się w ramach V spotkania użytkowników QGIS. Na profilu QGIS Polska w serwisie YouTube opublikowaliśmy zapis video z tego panelu eksperckiego: LINK
Zachęcamy do lektury i oglądania.
W podsumowaniu tego artykuły zawarliśmy listę działań na styku branż gospodarka wodna i GIS, które chcielibyśmy wspierać jako Stowarzyszenie QGIS Polska.
Panel „Gospodarka Wodna” dotyczył danych o wodzie głównie w kontekście kryzysów – suszy i powodzi. Zdarzenia ekstremalne z jakimi mierzymy się w ostatnich latach – szczególnie powódź w 2024 roku i epizody suszy w ostatnim 20-leciu – pokazują niedoskonałości w zarządzaniu gospodarką wodną w Polsce. Doświadczamy rozproszenia zadań między wiele instytucji co sprawia, że każdy planuje i działa w swoim obszarze kompetencji, wytwarzając i wykorzystując dane przestrzenne. Czy to jest efektywnie działający system we wszystkich obszarach sektora gospodarki wodnej?
Wyniki projektu „Analiza Potencjału Retencyjnego Dolnego Śląska” – część Dolnośląskiej Polityki Wodnej, pokazały, że dane wykorzystywane do planowania, prognozowania i zarządzania w gospodarce wodnej, często przedstawiają to samo zjawisko lub ten sam obiekt inaczej i często informacje jakie niosą dane nie pokrywa się ze sobą. W panelu skupiliśmy się na fragmentaryzacji danych w oparciu o tezę „Problemem nie jest brak danych, lecz ich spójność i interpretacja.” Spróbowaliśmy również odpowiedzieć na pytanie co można zmienić w systemie danych o wodzie, żeby zminimalizować negatywne skutki zdarzeń ekstremalnych.
Uczestnicy panelu:
Panel dyskusyjny rozpoczęto krótkim wprowadzeniem Patryka Pszczółkowskiego, który przedstawił prelegentów, objaśnił formę panelu i zachęcił słuchaczy do zadawania pytań oraz przedstawiania własnej perspektywy na zagadnienia poruszane w trakcie dyskusji.
Henryk Grzywna wprowadził tło merytoryczne dyskusji powołując się głównie na zjawiska powodzi i suszy. Podczas wprowadzenia wyświetlono fragment nagrania zarejestrowanego podczas Festiwalu Górskiego w Lądku-Zdroju, który w telegraficznym skrócie przypomniał zebranym tragiczną powódź z września 2024, podkreślając znaczenie procedur zarządzania kryzysowego, jakości danych i przepływu informacji. W tym duchu rozpoczęto właściwy etap dyskusji ekspertów.
1. Rola danych przestrzennych w gospodarce wodnej
Henryk Grzywna podkreślił, że dane przestrzenne stanowią podstawę skutecznego zarządzania zasobami wodnymi. Uczestnicy dyskusji zgodzili się, że polski system udostępniania danych przestrzennych jest rozwinięty i funkcjonuje na wysokim poziomie, choć nadal występują wyzwania związane ze spójnością oraz aktualnością informacji.
Marcin Gil (PGW Wody Polskie) wyjaśnił relacje między hydrografią zawartą w bazach BDOT10k i MPHP. BDOT10k powstał wcześniej i w zakresie przebiegu i nazewnictwa cieków opiera się na mapach topograficznych. Przy tworzeniu MPHP wykorzystano geometrię cieków z BDOT10k i jednocześnie przeprowadzono ich weryfikację. W związku z tym dane z obu źródeł zaczęły się różnić. Obecnie wytyczne aktualizacji BDOT10k przewidują, by do opracowania hydrografii wykorzystywać MPHP, która jest uznawana jako referencyjna w tym zakresie. W efekcie dane w obu bazach są coraz bardziej spójne. Jednocześnie zaznaczył, że pełna zgodność nigdy nie będzie możliwa, ponieważ oba zbiory danych są aktualizowane niezależnie, a dodatkowo sieć rzeczna podlega nieustannym dynamicznym zmianom.
2. Wpływ dyrektywy INSPIRE na rozwój danych przestrzennych
W dyskusji podjęto temat znaczenia dyrektywy INSPIRE. Zwrócono uwagę, że dyrektywa nie narzuca centralnego modelu gromadzenia danych, lecz tworzy ramy dla ich udostępniania i interoperacyjności.
Łukasz Rapa (Lasy Państwowe) wskazał, że choć dane przestrzenne byłyby tworzone również bez INSPIRE, prawdopodobnie nie osiągnięto by obecnego poziomu rozwoju. Przywołał własne doświadczenia z początków pracy w RDOŚ, kiedy zasób danych ograniczał się praktycznie do jednej licencji GeoMedia oraz pojedynczego pliku SHP z granicami obszarów Natura 2000. Obecnie dostępne są kompletne dane dotyczące wszystkich dziewięciu form ochrony przyrody, a także funkcjonuje bank danych przyrodniczych.
Podkreślono również znaczenie rozwijanego przez Lasy Państwowe banku danych hydrograficznych, który ma wspierać opracowywanie planów gospodarowania zasobami wodnymi w zlewniach leśnych. Zdaniem uczestników zarówno INSPIRE, jak i infrastruktura informacji przestrzennej powinny wzmacniać:
3. Otwartość danych i baza potencjału retencyjnego
Przemysław Malczewski (IRT) poinformował o pełnej publikacji bazy danych potencjału retencyjnego. Dane te są istotnym uzupełnieniem brakującej, spójnej i jednorodnej informacji przestrzennej dla wzmocnienia znaczenia retencji wodnej. Wskazał, że od wielu lat instytucja konsekwentnie otwiera swoje zasoby danych, ponieważ prowadzi to do powstawania lepszych opracowań, dokładniejszej kalibracji modeli i skuteczniejszej ewaluacji wyników.
Zwrócił również uwagę, że planowanie przestrzenne podlega mniej restrykcyjnym regulacjom niż geodezja, co pozwala na bardziej elastyczne zarządzanie i udostępnianie danych.
4. Mokradła jako element retencji i ochrony przyrody
Znaczną część dyskusji poświęcono mokradłom. Wskazano, że Karkonoski Park Narodowy posiada około 270 ha mokradeł, a jednym z najbogatszych źródeł informacji o nich jest… OpenStreetMap (OSM).
Łukasz Rapa podkreślił wartość OSM w analizach wymagających bardzo szczegółowego mapowania. Jednocześnie zwrócił uwagę, że pozyskiwanie danych terenowych jest czasochłonne i kosztowne, dlatego kluczowe znaczenie ma ich lepsze udostępnianie lub pełne otwieranie. Zaznaczył także, że mokradła są szczegółowo inwentaryzowane przez RDOŚ i Lasy Państwowe, jednak konieczne jest jednoznaczne określenie, które z dostępnych zbiorów mają charakter referencyjny.
Marcin Gil stwierdził, że problem z brakiem dokładnych danych o lokalizacji i zasięgu mokradeł wynika z tego, że przez wiele lat postrzegano je głównie jako problem i teren nieprzydatny gospodarczo. Obecnie następują zmiany w tym podejściu. Coraz większą wagę przywiązuje się do ich:
Podkreślono również, że pozyskanie wiarygodnych danych o mokradłach jest procesem długotrwałym.
5. Celowość i różnicowanie dostępu do danych
Dyskutowano nad tym, czy wszystkie grupy użytkowników – m.in. RZGW, IMGW, przedsiębiorcy czy rolnicy – powinny korzystać z identycznych zestawów danych.
Arkadiusz Radek (ICEYE) stwierdził, że nie jest to konieczne. Jego zdaniem zakres i forma udostępniania danych powinny być dostosowane do celu ich wykorzystania. Podkreślił, że różne dane służą różnym zadaniom, a nieodpowiednie prezentowanie informacji może prowadzić do błędnych interpretacji lub niepotrzebnego niepokoju społecznego.
6. Dane przestrzenne a planowanie przestrzenne
Przemysław Malczewski wskazał, że w planowaniu przestrzennym kluczowe znaczenie mają:
Zaznaczył, że w wielu obszarach osiągnięto już znaczący postęp, czego przykładem jest lepsza ochrona terenów zalewowych. Bardzo dużym wyzwaniem pozostaje retencja wody i zarządzanie zlewniowe, które często wykracza poza przyjęte „granice” gromadzenia danych różnych instytucji. Jednocześnie zauważył, że stoi przed nami jeszcze wiele wyzwań i istnieją państwa, które skuteczniej rozwiązały część problemów związanych z integracją danych przestrzennych i planowaniem przestrzennym.
Zabudowa terenów zagrożonych powodzią
Marcin Gil przywołał przykład zakupu działki budowlanej na obszarze zagrożonym powodzią. W odpowiedzi Przemysław Malczewski podkreślił, że miejscowe plany zagospodarowania przestrzennego powinny wyznaczać kierunek rozwoju przestrzennego zgodnie z rzeczywistymi uwarunkowaniami środowiskowymi.
Jego zdaniem koszty ewentualnych odszkodowań wynikających ze zmiany przeznaczenia gruntów byłyby niższe niż straty spowodowane przez powodzie. Jako przykład wskazał szkody powodziowe z 2024 r., które wyniosły około 2,4 mld zł. Za główną przeszkodę uznał sektorowe podejście i brak wieloszczeblowej koordynacji między instytucjami.
7. AI, nowe sensory i rosnąca ilość danych
Uczestnicy panelu zastanawiali się, czy rozwój sztucznej inteligencji, coraz wyższa rozdzielczość danych i nowe technologie obserwacyjne nie doprowadzą do chaosu informacyjnego.
Arkadiusz Radek podkreślił, że skuteczność nowych technologii zależy przede wszystkim od jasno określonego celu ich wykorzystania. Według niego:
Wskazano również, że analitycy tworzący mapy powodziowe w czasie rzeczywistym mogą być przeciążeni ogromną ilością danych. Jednocześnie doświadczenia z powodzi w 2024 r. pokazały wysoką przydatność danych satelitarnych. Podkreślono jednak, że eksperci wykonujący szczegółowe analizy po zdarzeniach nadal pozostają niezbędni, zwłaszcza przy:
Łukasz Rapa podsumował ten wątek stwierdzeniem, że sztuczna inteligencja rozwiąże wiele istniejących problemów, ale jednocześnie stworzy nowe.
8. Miasta odporne na powodzie i współpraca instytucjonalna
W części poświęconej pytaniom z sali poruszono temat projektowania miast odpornych na powodzie oraz angażowania studentów architektury w opracowywanie rozwiązań związanych z ochroną przeciwpowodziową jako element edukacji przyszłych ekspertów i pewnego rodzaju wsparcie dla branży.
Przemysław Malczewski zwrócił uwagę, że problem ochrony przeciwpowodziowej w Kotlinie Kłodzkiej jest na tyle złożony, że angażuje władze wszystkich szczebli. Jednocześnie zauważył, że:
Podsumowano, że idea jest bardzo dobra i należy stworzyć warunki do takiej synergii.
9. Problemy zgłaszane przez uczestników
Przedstawiciele województwa dolnośląskiego zwrócili uwagę na:
Pojawiły się również pytania dotyczące:
Henryk Grzywna wyjaśnił, że analizy mokradeł oparto na wielu źródłach danych wielkoskalowych obejmujących całe województwo, m.in.:
Podkreślił również, że zastosowana metodyka została publicznie udostępniona.
10. Wektoryzacja planów ogólnych i dokładność danych
Przedstawiciel Polskich Sieci Energetycznych zwrócił uwagę, że trwające prace nad planami ogólnymi oraz ich przenoszenie do postaci wektorowej ujawnią liczne nieścisłości na poziomie działek ewidencyjnych.
Przemysław Malczewski ocenił to jako pozytywną zmianę, ponieważ problemy staną się widoczne i będzie można je rozwiązywać. Zaznaczył, że:
Podsumowanie
Najważniejsze wnioski płynące z dyskusji:
Dyskusję podsumowano stwierdzeniem Patryka Pszczółkowskiego, że „susza przychodzi po cichu” i o niej nie można zapominać w ferworze dyskusji o powodziach, oraz apelem Henryka Grzywny o dalsze udostępnianie danych, współpracę i dialog między instytucjami.
Panel ekspercki „Gospodarka Wodna” oraz całe V Spotkanie użytkowników QGIS było miejscem wielu dyskusji na temat niedoborów i szans na styku branż gospodarki wodnej i GIS. Postanowiliśmy jako QGIS Polska zebrać wybrane tematy w krótką listę, którą zamierzamy się zająć od strony proponowania i skoordynowania działań
Zachęcamy do kontaktu w celu wsparcia realizacji lub rozszerzenia powyższej listy o inne działania, które mają szanse zoptymalizować procesy na styku branż gospodarka wodna i GIS.
Zdjęcia: Beata Michalczyk
